Serbest meslek makbuzu hesaplama aracı; avukat, mali müşavir, mühendis, doktor ve benzeri serbest meslek erbabının düzenlediği makbuzlarda brüt ücret, gelir vergisi stopajı, KDV ve tahsil edilecek net tutarı birlikte gösterir. Brütten nete veya netten brüte hesaplama seçenekleriyle, anlaşılan ücretin makbuza nasıl yansıyacağını önceden görebilirsiniz.
Serbest meslek makbuzu hesaplama aracı nasıl kullanılır?
Araç, bir serbest meslek ücretinin makbuza nasıl yansıyacağını tek ekranda gösterir. Hesaplamaya başlamadan önce ücret sözleşmesini, teklif yazısını veya taraflar arasındaki yazışmayı yanınızda bulundurmanız yararlı olur; çünkü sonucu en çok etkileyen bilgi, kararlaştırılan bedelin brüt mü net mi olduğudur. Alanları şu sırayla doldurabilirsiniz:
- Hesaplama yönünü seçin. Brüt ücret biliniyorsa “brütten nete”, eline geçecek net tutar üzerinde anlaşılmışsa “netten brüte” seçeneğini kullanın.
- Tutarı girin. Sözleşmede yazan ücreti KDV hariç olarak girin. Tutar KDV dahil yazılmışsa önce KDV’yi ayırmanız gerekir.
- Stopaj durumunu belirtin. Ödemeyi yapan kişi şirket, kurum veya defter tutan bir işletme ise genellikle stopaj kesmekle yükümlüdür. Ödeme özel ihtiyacı için hizmet alan bir kişiden geliyorsa stopaj kesilmez.
- KDV durumunu kontrol edin. Hizmetin KDV’ye tabi olup olmadığını ve varsa tevkifat uygulanıp uygulanmayacağını kontrol edin. Güncel stopaj ve KDV oranları araçta otomatik uygulanır.
- Sonucu inceleyin. Araç brüt ücret, stopaj, net ücret, KDV ve tahsil edilecek toplam tutarı ayrı satırlarda gösterir. Makbuzu düzenlerken bu satırları aynen kullanabilirsiniz.
Ödemeyi yapan tarafın unvanı, vergi kimlik numarası ve stopaj yükümlülüğü bilgileri, ödeme yapan kurumun muhasebe biriminden veya faturalama bilgilerinden alınır. Bir önceki ödemede düzenlenmiş makbuz da hangi satırların kullanıldığını görmek için iyi bir referanstır.
Serbest meslek makbuzu nedir, kimler düzenler?
Serbest meslek makbuzu, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu kapsamında serbest meslek erbabının mesleki faaliyetine ilişkin her tahsilat için düzenlemek zorunda olduğu belgedir. Serbest meslek faaliyeti; sermayeden çok kişisel bilgiye, mesleki ihtisasa veya sanatsal yeteneğe dayanan ve bir işverene bağlı olmaksızın kişinin kendi nam ve hesabına yürüttüğü faaliyettir. Avukatlar, mali müşavirler, serbest çalışan hekimler, mimarlar, mühendisler, tercümanlar ve danışmanlar bu belgeyi düzenleyen meslek gruplarının başında gelir.
Makbuzda düzenleyenin adı soyadı veya unvanı, vergi dairesi ve numarası, makbuzun tarihi ve sıra numarası, ödemeyi yapanın kimlik ve vergi bilgileri, ödemenin konusu ile brüt ücret, stopaj, KDV ve tahsil edilen tutar yer alır. Belirli şartları taşıyan mükellefler için makbuzun elektronik ortamda düzenlenmesi zorunlu hâle getirilmiştir; elektronik makbuz, içerik bakımından kâğıt makbuzla aynı bilgileri taşır.
Stopaj ne demektir?
Stopaj, gelir vergisinin geliri elde eden kişi yerine ödemeyi yapan tarafından kesilerek vergi dairesine yatırılmasıdır. Serbest meslek ödemelerinde kesinti yapmakla yükümlü olanlar Gelir Vergisi Kanunu’nda sayılmıştır; şirketler, kamu kurumları, dernekler ve defter tutan işletmeler bu kapsamdadır. Kesilen tutar, serbest meslek erbabının yıllık gelir vergisine mahsup edilen bir ön ödemedir; aynı gelir için iki kez vergi ödenmesi söz konusu olmaz.
Serbest meslek makbuzu hesaplama formülü
Araç, aşağıdaki formüllerle hesap yapar. Stopaj ve KDV oranları araçta güncel olarak uygulanır:
- Stopaj = Brüt ücret × Stopaj oranı
- Net ücret = Brüt ücret − Stopaj
- KDV = Brüt ücret × KDV oranı
- Tahsil edilecek tutar = Net ücret + KDV
- Netten brüte: Brüt ücret = Net ücret ÷ (1 − Stopaj oranı)
- KDV dahil tutardan brüte (stopajsız): Brüt ücret = KDV dahil tutar ÷ (1 + KDV oranı)
- Tahsil edilecek tutardan brüte (stopajlı): Brüt ücret = Tahsil tutarı ÷ (1 − Stopaj oranı + KDV oranı)
Burada iki noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi, KDV brüt ücret üzerinden hesaplanır; stopaj ise KDV’yi kapsamaz. İkincisi, stopaj kesilen hâllerde serbest meslek erbabının eline geçen tutar ile ödemeyi yapanın toplam maliyeti birbirinden farklıdır: ödemeyi yapan, tahsil tutarını serbest meslek erbabına, stopajı ise vergi dairesine öder.
Örnek serbest meslek makbuzu hesaplamaları
Aşağıdaki rakamlar örnektir. Stopaj oranı yüzde 20 ve KDV oranı yüzde 20 yalnızca örnek için varsayılmıştır; uygulanacak güncel oranlar ve olası tevkifat araçta otomatik dikkate alınır.
| Senaryo | Brüt ücret | Stopaj | Net ücret | KDV | Tahsil edilecek |
|---|---|---|---|---|---|
| Brüt 10.000 TL, ödeyen şirket (stopajlı) | 10.000,00 TL | 2.000,00 TL | 8.000,00 TL | 2.000,00 TL | 10.000,00 TL |
| Brüt 10.000 TL, ödeyen bireysel kişi (stopajsız) | 10.000,00 TL | 0,00 TL | 10.000,00 TL | 2.000,00 TL | 12.000,00 TL |
| Net 10.000 TL üzerinde anlaşma (stopajlı) | 12.500,00 TL | 2.500,00 TL | 10.000,00 TL | 2.500,00 TL | 12.500,00 TL |
| KDV dahil 24.000 TL (stopajsız) | 20.000,00 TL | 0,00 TL | 20.000,00 TL | 4.000,00 TL | 24.000,00 TL |
| Tahsil hedefi 30.000 TL (stopajlı) | 30.000,00 TL | 6.000,00 TL | 24.000,00 TL | 6.000,00 TL | 30.000,00 TL |
İlk senaryoda şirket, serbest meslek erbabına 10.000 TL öder ve ayrıca 2.000 TL stopajı vergi dairesine yatırır; şirketin toplam maliyeti 12.000 TL olur. İkinci senaryoda stopaj kesilmediği için makbuz tutarı 12.000 TL’dir ve serbest meslek erbabı bu gelirin vergisini yıllık beyannamesiyle kendisi öder. Üçüncü senaryoda net 10.000 TL, 0,80’e bölünerek 12.500 TL brüt ücrete ulaşılmıştır. Son senaryoda ise varsayılan oranlar eşit olduğu için stopaj ile KDV birbirini dengeler ve tahsil tutarı brüt ücrete eşit çıkar; oranlar farklı olduğunda bu eşitlik bozulur.
Ödemeyi yapan şirket açısından toplam maliyet
Hizmet alan şirketler için asıl soru çoğu zaman “bu hizmet bize toplamda kaça mal olur?” sorusudur. Stopajlı bir ödemede şirketin toplam nakit çıkışı, serbest meslek erbabına ödenen tahsil tutarı ile vergi dairesine yatırılan stopajın toplamıdır; bu toplam, brüt ücret ile KDV toplamına eşittir. Şirket KDV mükellefiyse ödediği KDV’yi kural olarak kendi beyannamesinde indirim konusu yapabilir; brüt ücret ise şirketin gider kaydına esas alınır. Bu nedenle teklif karşılaştırırken tekliflerin aynı esasa göre, yani brüt ve KDV hariç olarak verildiğinden emin olmak gerekir. Aksi hâlde net ücret üzerinden verilen bir teklif ile brüt ücret üzerinden verilen bir teklif, aynı tutar yazmasına rağmen farklı maliyetler doğurur.
Serbest meslek erbabı açısından yıl sonu
Serbest meslek erbabı, yıl boyunca düzenlediği makbuzlardaki brüt ücretleri toplayarak serbest meslek kazancını belirler; mesleki giderlerini düşerek vergiye tabi kazancına ulaşır. Yıl içinde şirketlerin kestiği stopajlar ile ödenen geçici vergiler, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan vergiden mahsup edilir. Mahsup sonrasında fazla ödeme çıkarsa bunun iadesi veya başka vergi borçlarına mahsubu talep edilebilir. Bu süreçte makbuzlardaki stopaj satırlarının doğru doldurulmuş olması, mahsup işleminin sorunsuz yapılabilmesi için önemlidir.
Stopaj ve KDV ne zaman uygulanır, istisnalar nelerdir?
- Ödemeyi yapan gerçek kişi, hizmeti ticari veya mesleki faaliyeti için değil kendi özel ihtiyacı için alıyorsa stopaj kesilmez.
- Ödemeyi yapan şirket, kurum veya defter tutan bir işletme ise kural olarak stopaj kesilir ve muhtasar beyanname ile beyan edilir.
- Bazı hizmetlerde ve bazı alıcılar bakımından KDV’nin bir kısmının alıcı tarafından tevkif edilmesi gerekebilir; bu durumda tahsil tutarı değişir.
- Yabancı para cinsinden belirlenen ücretlerde makbuz Türk lirası karşılığı üzerinden düzenlenir; kurun hangi tarihe göre alınacağı kontrol edilmelidir.
- Kamu kurumlarına verilen hizmetlerde ödeme süreci ve kesintiler, kurumun mevzuatına göre ayrıca değerlendirilebilir.
Uygulamada en çok karışıklık, teklifte yazan tutarın hangi esasa göre verildiğinin belirtilmemesinden doğar. Bu nedenle teklif veya sözleşmede “brüt ücret, KDV hariç” ya da “net ücret, KDV ve stopaj karşı tarafa ait” gibi açık bir ifade kullanılması önerilir. Böyle bir ifade, araçta hangi hesaplama yönünün seçileceğini de doğrudan belirler ve ödeme günü yaşanabilecek farkları önler.
Makbuz düzenleme zamanı ve vergisel süreler
Serbest meslek makbuzu, tahsilatın yapıldığı tarihte düzenlenir. Peşin alınan ücret ile sonradan ödenen taksitler için her tahsilatta ayrı makbuz düzenlenmesi gerekir. Ödemeyi yapan taraf, kestiği stopajı ilgili dönemin muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle beyan edip öder. Serbest meslek erbabı ise elde ettiği kazancı yıllık gelir vergisi beyannamesiyle beyan eder ve yıl içinde kesilen stopajları hesaplanan vergiden mahsup eder; ayrıca dönemsel geçici vergi yükümlülüğü de bulunur. Makbuzun hatalı düzenlenmesi hâlinde iptali ve yeniden düzenlenmesi mümkündür; ancak beyannameler verildikten sonra yapılacak düzeltmeler ek işlem gerektirir.
Serbest meslek makbuzunda sık yapılan hatalar
- Ücretin brüt mü net mi, KDV dahil mi hariç mi olduğunun sözleşmede yazılmaması ve tarafların farklı tutarları kastetmesi.
- Stopajın KDV dahil tutar üzerinden hesaplanması; stopaj yalnızca brüt ücret üzerinden hesaplanır.
- Bireysel bir kişiye yapılan hizmette stopaj satırı doldurulması veya şirkete yapılan hizmette stopajın unutulması.
- Tahsilatın yapıldığı tarihten farklı bir tarihte makbuz düzenlenmesi.
- Masraf avansı ile ücretin aynı kalemde gösterilmesi; dava masrafları için alınan avans ücretten ayrı tutulmalıdır.
- Tevkifat uygulanması gereken hâllerde KDV’nin tamamının tahsil edilmesi.
Yalnızca KDV tutarını ayırmak veya eklemek için KDV hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Dava sonunda mahkemenin karşı tarafa yüklediği ücreti görmek için ise vekalet ücreti hesaplama aracı yol gösterir; karşı vekalet ücreti, avukat ile müvekkil arasındaki sözleşmeye dayalı ücretten farklı bir kavramdır. Dava açarken ödenecek harçlar için dava harcı hesaplama aracından yararlanılabilir.
Avukatlık ücretlerine özgü noktalar
Avukatlık ücreti, avukat ile müvekkil arasında serbestçe kararlaştırılabilir; ancak Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’nin altında ücret kararlaştırılamaz. Ücret sözleşmesinin yazılı yapılması, ücretin kapsamını, ödeme zamanını ve masrafların nasıl karşılanacağını açık hâle getirir. Makbuz da bu sözleşmeye göre her tahsilatta ayrı ayrı düzenlenir. Dava veya takip masrafları için verilen avans ise ücret niteliğinde olmadığından ayrıca kayıt altına alınır.
Eryaman, Etimesgut ve Ankara’da ücret sözleşmesi ve makbuz süreci
Eryaman, Etimesgut ve Ankara genelinde hukuki hizmet alan kişi ve şirketler için en pratik yol, ücretin kapsamını ve vergisel niteliğini hizmet başlamadan önce netleştirmektir. Şirket olarak hizmet alıyorsanız stopaj kesme yükümlülüğünüzü muhasebe biriminizle teyit etmeniz, bireysel olarak hizmet alıyorsanız makbuzdaki KDV ve toplam tutarı kontrol etmeniz yeterlidir. Eryaman’da faaliyet gösteren küçük işletmeler bakımından da makbuzun doğru düzenlenmesi, gider kaydı ve beyanname süreçlerini doğrudan etkiler.
Süreç için genellikle şu belgeler gerekir: yazılı ücret sözleşmesi, ödemeyi yapanın unvanı ve vergi kimlik bilgileri, ödeme dekontu ve stopaj kesiliyorsa ödeyenin muhasebe kaydı. Büronun çalışma alanlarına ilişkin genel bilgileri hizmetlerimiz sayfasında bulabilir, Eryaman’daki büroya ait adres ve ulaşım bilgilerine iletişim sayfası üzerinden ulaşabilirsiniz. Diğer hesaplama araçlarının tamamı hesaplama araçları sayfasında listelenmiştir.
Not: Bu sayfadaki açıklamalar ve hesaplama sonuçları genel bilgilendirme amaçlıdır ve vergi danışmanlığı yerine geçmez. Ödeme yapan kişinin statüsü, tevkifat, istisnalar ve güncel oranlar nedeniyle somut olayda makbuz tutarları farklılık gösterebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Serbest meslek makbuzunda stopaj her zaman kesilir mi?
Hayır. Stopaj, ödemeyi yapan kişi kanunen vergi kesintisi yapmakla yükümlüyse kesilir. Şirketler, kamu kurumları, dernekler ve defter tutan işletmeler genellikle bu yükümlülük altındadır. Ödemeyi bir kişi kendi özel ihtiyacı için yapıyorsa stopaj kesilmez; makbuzda yalnızca brüt ücret ve KDV yer alır ve gelirin vergisi serbest meslek erbabının yıllık beyannamesiyle ödenir.
Net ücretten brüt ücret nasıl bulunur?
Taraflar net ücret üzerinde anlaştığında brüt ücret, net tutarın bir eksi stopaj oranına bölünmesiyle bulunur. Örneğin stopaj oranı yalnızca örnek için yüzde 20 kabul edilirse net 10.000 TL, 0,80’e bölünerek 12.500 TL brüt ücrete ulaşılır. Ardından KDV, bulunan brüt ücret üzerinden hesaplanır ve makbuzdaki tahsil edilecek tutar ortaya çıkar. Güncel oranlar araçta otomatik uygulanır.
Serbest meslek makbuzunda KDV nasıl hesaplanır?
KDV, stopaj düşülmeden önceki brüt ücret üzerinden hesaplanır. Stopaj yalnızca brüt ücretten kesilir ve KDV tutarını etkilemez. Tahsil edilecek tutar, net ücrete KDV eklenerek bulunur. Bazı hizmetlerde ve bazı alıcılar bakımından KDV’nin bir kısmı alıcı tarafından tevkif edilebilir; bu durumda serbest meslek erbabına ödenen KDV tutarı azalır ve makbuzda ayrıca gösterilir.
Serbest meslek makbuzu elektronik mi düzenlenmelidir?
Belirli şartları taşıyan serbest meslek erbabı için elektronik serbest meslek makbuzu düzenleme zorunluluğu getirilmiştir ve avukatlar da bu kapsamdadır. Elektronik makbuz, kâğıt makbuzla aynı bilgileri içerir; farklılık düzenleme, iletme ve saklama biçimindedir. Mükellefin hangi tarihten itibaren zorunluluk kapsamına girdiği vergi dairesi kayıtlarından ve Gelir İdaresi duyurularından kontrol edilebilir. Makbuz alıcıya elektronik ortamda iletilir.
Stopaj kesilen tutar kimin vergisidir?
Kesilen stopaj, serbest meslek erbabının kendi gelir vergisine mahsuben yapılan bir ön ödemedir. Ödemeyi yapan taraf bu tutarı muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle vergi dairesine beyan edip öder. Serbest meslek erbabı da yıllık gelir vergisi beyannamesinde yıl içinde kesilen stopajları hesaplanan vergiden mahsup eder; böylece aynı gelir için iki kez vergi ödenmez.
Makbuz hangi tarihte düzenlenmelidir?
Serbest meslek makbuzu, tahsilatın fiilen yapıldığı tarihte düzenlenir. Ücret taksitle ödeniyorsa her taksit için ayrı makbuz düzenlenir. Hizmetin verildiği tarih ile ödemenin yapıldığı tarih farklıysa makbuz tarihi ödeme tarihidir. Banka havalesiyle yapılan ödemelerde dekonttaki tarih esas alınır. Makbuzun geç düzenlenmesi, vergi mevzuatı bakımından usulsüzlük sonucu doğurabileceği için ödeme günü takip edilmelidir.
Avukatlık ücretine KDV eklenir mi?
Avukatlık hizmeti kural olarak KDV’ye tabi bir serbest meslek faaliyetidir; bu nedenle makbuzda brüt ücret üzerinden KDV hesaplanır. Ücret sözleşmesinde bedelin KDV dahil mi hariç mi olduğunun açıkça yazılması, tahsil edilecek tutar konusunda tereddüt yaşanmasını önler. Güncel KDV oranı ve varsa tevkifat uygulaması araçta dikkate alınır; somut durumda ayrıca kontrol edilmelidir.